Mefküre

BQ azası öz Vatanınıñ vatanperveridir. Tarihte belli olğan er bir yerde özüniñ yekâne bir milleti bardır ve tek bu millet bu topraqnıñ saibi olmağa aqlıdır. Qırım yarımadasında boyle millet – qırımlar (qırımtatarlar)dır. Qırımlar içtimaiy, siyasiy, diniy, medeniy, uquqıy ve iqtisadiy bir cemiyet olaraq Qırımda şekillendiler. Qırımdan tış yaşağan qırımlar, o yerlerde musafirdir, çünki o topraqlarda oña saip olğan başqa bir millet bardır. Qırımdan tış yaşağan qırımlar, belli bir derecede tek medeniyetini inkişaf ettirmege aqqı olğan bir milliy azğınlıqtır. Qırımda qırımlılar – tamır halq, birinci (titul) bir millettir. Tek Qırımda qırımlarnıñ öz muqadderatını özlerine tayin etmege, tolu siyasiy, iqtisadiy ve medeniy ilerilemesine aqları bardır. Qırımdan tış yaşağan er bir qırımlı çoqluqqa boysunıp, öz ruhunı qırmaq, diger milletlerniñ qıymetliklerini qabul etmek, devletçiliklerini tanımaq, olarnıñ bayramlarını qayd etmege mecburdır.

BQ azası öz milletiniñ milletperveridir. O, öz tamırlarını bile. O, birinci nevbette özüni ürmet ete, onıñ içün özüniñ aslını – neslini de ürmet ete. O, halqınıñ saqlanuvı ve inkişafı pek muim bir mesele olğanını tanımamaq, ille bu şahısnı inqırazğa ketirecegine anlay. Millet bu ayrılmaz bir bütünliktir, onı saylâmaylar. Millet bir butünlik olaraq, yükselmese, onıñ er bir vekili «ekinci dereceli» olmağa mahküm etile ve öz Vatanında yabancı kibi ola. Ya da Qırım halqı ve aynı zamanda er bir qırımlı diger halqlar kibi teraqqıyatnıñ yüksek basamağına turıp, kelecekke eminliknen baqacaq, ya da Qırım halqı ve bunıñle beraber er bir qırımlı, aborigen statusında qalacaq ve sefalet içinde yaşaycaq.

Eger qırımlı milliylikniñ muimligini red etse, demek o eñ evelâ özünden utana. Onıñ milliy arekette iştiraq etmegeninden, milliy areket iç bir zarar kormez, çünki milliy areketke zayıf ve faydasız insanlarnıñ iştiragi kerek degildir.

BQ azası İslâm dinini küte. İslâm – er bir BQ azası içün bu dünyabaqışınıñ temeli, degerliklerniñ maqsadı, yaşayışta bir qılavuzdır. Er bir insannıñ dindarlığı – onıñ şahsiy işidir. Aynı zamanda, şahıslar ve cemiyetler arasındaki munasebetler – bu cemaat işidir ve onıñ içün İslâm dinine esaslanmaq kerek. BQ azası şimdiki zamanda İslâm dinini aqaretlemek, qaralamaq ve aşalamaq içün dünyada informatsion bir kureş alınıp barılğanını añlay. Çünki, komunizm dağılğandan soñ liberal-demokratik mefküreniñ yekâne raqibi olğan, onıñ aktualligini şube astına qoyğan – İslâmdır. Teşviqatqa baqmadan, BQ azası İslâm – bu eñ evelâ insannıñ yüksek ahlâğı, qadın ve erkekniñ musaviyligi, ana-baba ve qartlarğa ürmet, diger din vekillerine sayğı ve barış munasebetler temeli olğanını yahşı añlay. BQ azası içün İslâm – bu yarınğa eminliktir, çünki er şey Yüce Allahnıñ emirinen ola.

Aynı zamanda, er bir musliman öz taqdirini özü qura, o onıñ qolundadır. Şeriat ve Fikh areket ve niyetlerniñ doğruluq şartlarını tayınley. Qırım halqınıñ medeniyeti ve ananeleri İslâmğa esaslanğan ya da oña uyğunlar. İslâm dinine zıt olğan adetler faqat 1783 senesi qırımlarnıñ devletçıligi – Qırım Hanlığı çökken soñ ve Rusiye İmperiyası em de Sovetler Birligi devrinde peyda oldılar. İslâm dinini kütmek – bu insannı Qırım halqınen birleştirecek tarihiy ve ameliy, temelli bir küçtir.

BQ azası öz-özüni idare etken milliy organlarnıñ faaliyetine kesen-kes, şartsız qol tuta. Qırımtatar Milliy Qurultayı ve Qırımtatar Milliy Meclisi butün halq tarafından saylânğan ve qırımlılar içün qanuniy (legitim) olğan Qırım halqınıñ vekâletli organlarıdır.

Qırımtatar Milliy Qurultayı:

1. Qırım hanlığı devirinden qırımlar devletçilikniñ mirasçısı olğanını temsil ete;

2. Qırım halqınıñ siyasiy pişkinligini ve siyasiy-uquqıy subyektligini maddiyleştire;

3. Qırım halqınıñ birligini tasdiqlay;

4. Qırım halqınıñ milliy areketinde birlik ve sadıqlıqnı temin ete;

Biz açıq-aydın añlamaq kerekmiz ki, Qurultay ve Milliy Meclis bu şahıslar toplumı degil de, Ukraina ve Dünya cemaatçılığı ogünde Qırım halqınıñ öz devletçiligini tiklemege aqlı olğan bir organlardır.

Bazı KHVnıñ (kütleviy haber vastaları) duşmanlığı ve özümizniñ haber vastalarımıznıñ yetişmegeni sebebinden Qurultay ve Milliy Meclis menfiy bir korünişte kosterile ve bu Qırımda yaşağan milliy azğınlıqlar vekilleri ve atta bazı bir qırımlar arasında da menfiy tasavur doğura.

BQ azası doğmuş tili – qırımca laf ete (tırışa/ögrene). Öz tilini coyğan az miqdarlı etnoslar, birazdan özleri de ğayıp olğanlar ya da diger buyük qomşu etnoslar arasında qarışıp qalğanlar. Qırımtatar tili ta 1999 senesi YUNESKOnıñ tiller Qızıl kitabınıñ ğayıp olayatqan tiller cedveline kirsetilgendir. O tsakoniy, istriot, vepsian, leonez kibi tiller sırasına keçirilgen. Kimse bu tiller aqqında bir şey eşitmedi. Aceba Qırım tilini de boyle taqdir bekleymi?!

BQ azası o özü ana tilinde laf etmese, etraftakilerge bir örnek olmasa, bir vaqıttan soñ onıñ doğmuş qırım tilini ve atta onıñ halqını da kimse bilmeycegini añlay. Öz milletdeşinen yabancı tilde qonuşmaq – bu añlı surette öz tamırlarıñnı red etmek, ecdatlarıñnıñ hatirini saymamaqtır. Daima diger tillerde laf etmek, öz ana tiliñi canlandırmağa tırışmamaq – tili ğayıp olmaq sıñırına yaqınlaşqan milletiñe nisbeten yapılğan hainliktir. Daima diger tillerde laf etmek ve öz ana tiliñi ogrenmege tırışmamaq bu halqıñnıñ bugünki acınıqlı vaziyetinen razı olmaq ve boysunmaqtır.

BQ azası Qırım halqınıñ kelecegi içün özüniñ şahsiy mesuliyetini añlay. O bile, bugünki vaziyetni meydanğa ketirgen sebep bu eñ evelâ halqımıznıñ zayıflığı: ayırılıq, içtimaiy munasebetlerge kerekli emiyet berilmegeni - bir taraftan ve inkişafqa doğrultılğan yañılıqnı, zemaneviylikni qabul etmemek - diger taraftan. Qudretli halq – bu öz tarih ve keçmişini bilgen, tilini yaşatqan ve inkişaf ettirgen, yaş nesili adetlerni kütken ve buyüklerni sayğan; aynı zamanda, tasil, ilim, iqtisadiyat ve diger saalarda zemaneviy dünya ketişatınen bir seviyede (ya da ileri) adımlağan bir halqtır.

BQ azası Qırım halqınıñ kelecegi içün onıñ nesili mesuliyetli olğanını añlay. O sürgünlikni, ğurbetlikteki yaşayışnı başından keçirgen, ihtiyar (qart) nesilge teren itiram (sayğı) bildire, Qırımğa qaytqan ve yerleşken uyken nesilni ürmet ete. Yaş nesilniñ borcu – bu Qırım halqınıñ er saadaki tiklenüvi ve canlanması em de ileride onıñ kuçlü, zemaneviy, istiqbali olğan bir millet olaraq yaşamasını temin etmektir.

Bizim kelecegimiz bizim özümizge bağlıdır. Eger biz özümiz kelecegimizge lâyıq olmasaq, iç bir memleket, devlet erbabı ya da bir insanlar toplumı bizge yardım etmeycek. Memurlar ogünde yaltaqlıq etmek olmaz – öz talaplarımıznını açıq-aydın bildirmek kerek. Sevgilerini ve acığanlarını beklemeyik – bizni ürmet etmek ve añlamaq kerekler.

BQ azası yarımadada yaşağan diger milliy gruppalarnıñ vekillerine nisbeten barışıq niyetindedir. Qırımlar Qırım Hanlığı devrinden diger dinlerni kütken vekillerge sabır ve urmetnen yanaşqanları bellidir.

BQ azası yarımadada yaşağanlarnıñ ekseriyetine barışıq dialogı qurıp, olarnı Qırım cemiyetine integratsıya yapmaq mumkün olacağına inana. Qırım halqına nisbeten olğan menfiy bir stereotipni silmek ve halqımız aqqında doğru tasavur yaratmaq içün BQ azası eñ evelâ diger milliy cemiyetlerniñ yaş vekilleri arasında iş alıp bara. BQ azası Qırım halqınıñ pozitsıyasını diger millet vekillerine açıqtan-açıq beyan etip, olarnı yañlış fikirlerden aqiqatnı farq etmege ögrete.

BQ azası Qırımnıñ aydın kelecegi, tek diger milliy gruppalarınen tınçlıq ve ürmet şartlarında qurulmaq mumkün olğanını bile. Aynı zamanda BQ azası yarımadadaki şovinistik unsurlarğa qattı bir şekilde cevap bere ve olarnıñ Qırımdaki kelecegini (perspektivanı), daa doğrusı onıñ olmaycağını añlata. Çünki Qırımnıñ kelecegi – qarşılıqlı ürmet ve añlayıştadır.

BQ azası Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ yerli akimiyet qurumlarına, Ukrainanıñ devletçilik akimiyet organlarına ve dünya cemaatçılığına Qırım halqınıñ butün talapları halqara uquq printsipleri ve insannıñ ayırılmaz aq-uquqlarına esaslanğanını bile. Bular arasında - öz devletçiligini tiklemek, milliy yerli qurum organlarınıñ resmiy tanılması, tarihiy toponimik adlarınıñ qaytarılması ve ilâhre. Qırım halqı – bu qadimiy ve kuçlü devletçilik ananesine malik, devletçiligine butün siyasiy, uquqiy, tarihiy, ahlâqiy ve aqiqiy esasları olğan bir millettir.

BQ azası, eger buña Allahnıñ razılığı olsa, soñki maqsatlarına: - öz tamırlarını bilgen, zemaneviy dünyada inkişaf etken, temelli ve kuçlü bir toplum olaraq, kuçlü, mustaqil bir millet olacağına emindir.

Bazı añlamlarnıñ manası

Mefküre

Mefküre – bu etraftaki içtimaiy muitni aks ettirgen dünyabaqış ve qıymetlikler, tüşünce ve fikirler yollarını ayrı bir şahısta şekillendirgen ve belgilegen inançlarnıñ toplumıdır. Ğarpta teleologik mefküre (kelecekte belli bir maqsatlarğa irişmek içün doğrultılğan, misal olaraq, komunizmni ya da ariy ırqınıñ akimiyetini qurmaq), insanlarnıñ saylamaq aqqını sıñırlağan ve cemiyet menfaatlarından çetke çekken zemaneviy leyhalar ömürge keçirildi.

Zemaneviy ğarp liberalizmi ayta ki, er bir insan onıñ içün ne eñ muim, yaramay, yahşı ve ilâhre olğanını özü belgilep olur ve bir insannıñ serbestligi diger bir insannıñ serbestligine toqunmağance sıñırlanmay. İnsan tabiatınıñ boyle añlayışı, ğarp cemiyetlerini bir bütünlik olaraq inqırazğa ketirdi. Umumiy qıymetlikler yetişmegeni ve dünyabaqış birligi olmağanı içün, çeşit insanlar, gruppalar, cemiyetler dağılğan, parçalanğan ve bolüngenler. Mefküre cemiyetniñ şekillenmesinde, onıñ birligini temin etüvde, cemiyette şahıslarnıñ uyğun, tınç yaşamasında pek muim bir rol oynay.

Millet

Millet - bu insanlarnıñ topraq, til, medeniyet ve diniy bir toplumıdır. O siyasiy cemiyetke – devletçilikke birleşken, ya da oña ıntılğan diger toplulıqlardan butünley yahut bir qaç hususiyetlerinen farqlıdır.

Öz muqadderatını tayın etme

1. Öz muqadderatını tayın etme – bu halqlarnıñ devletçilik qurmağa aqqıdır. O, ükümdarlarnıñ mutlaqıyetine (absolütizm) ve hristian kilseleriniñ ahlâqiy akimligine qarşı cevap olaraq, eñ evelâ ileri Avropa devletlerinde ve AQŞda ömürge keçirildi. Onıñ esasına: ükümranlıqnıñ (suverenitet) menbası – halqtır, degen bir añlayış qoyulğan.

2. Öz muqadderatını tayın etme – bu mustemleke bağımlığı ya da imperiya terkibinde olğan milliy toplumlarnıñ aqqıdır. Milletçilik printsipleri darqağanı neticesinde meydanğa keldi.

Öz muqadderatını tayın etmekniñ eki añlamı biri-birine bağlıdırlar: Avropa milletleri taa XIX-cı asırda öz devletleriniñ sıñırlarını qaviyleştirmek ya da kenişletmek içün milletçilik talimatını qabul ettiler. Ayırılma ceryanınıñ tarafdarları ise, devletçilikleriniñ quruluşı içün öz talaplarını liberal delillerinen esaslandıra edi.

Milletçilik

Milletçilik – bu devletçilikniñ sıñırları bir de bir medeniyet (til, din ve ilâhre) sıñırlarınen bir olğan printsipidir. O XIX-cı asırda bir qaç esas sebeplerden otrü darqala:

Obyektiv

- sanayı (industrial) devirniñ başlanuvı, köylülerniñ sanayı, medeniy ve til merkezlerine koçip, bir uslüpke kelme ve ealiniñ içtimaiy areketleri artqanı sebebinden;

- bundan evel ayrı olğan mesken yerler arasında kommunikatsiya vastalarınıñ kenişlemesi, yabancı tillerden ğayrı til birligi olğan cemiyetni meydanğa ketirgen kütleviy basma haber vastalarınıñ kenişlemesi;

- devletler arasındaki sıñırlarını belgilegen ve insanlar arasında milliy çizgilerini açıq bir şekilde köstergen coğrafik harita ve ealini cedvelge aluv kibi adiselerniñ darqaluvı;

- bir toplumnıñ esas çizgileri olğan din birliginiñ, ealiniñ diniy çizgileriniñ ğayıp olması, vatandaşlıq institutınıñ darqaluvı;

- er künlik qullanuvda diniy tillerniñ (Latin, kilseslovân) halq tillerine nisbeten rolüni azlaştıruv.

Subyektiv

- bir ükümdar o İlâhiy olğanını qabul etmegen tavabası (halqı) içün, ükümdarlarnıñ öz akimiyetini qanunlaştırmaq ıñtıluvları. Ükümdarlar öz akimiyetini sürmek içün içtimaiy bir negiz olaraq, bu memlekette yaşağan eñ emiyetli (miqdar, sayı, tarih ve ilâhre ceetten) medeniy-lingvistik bir toplumnı seçer ediler. Ükümdarnıñ devletniñ arbiy qudreti içün doğrudan-doğru emiyeti olğan ve şu devletke nisbeten vatandaşlarnıñ sadıqlıq duyğularını terbiyelemek. Vatanperverlik duyğularını aşlamaq.

- medeniy /til /din hususiyetlerinden sebep devletçilik tabaqasına kirmegen ziyâlılarnıñ öz akimligini ömürge keçirmek maqsatları.

Öz-özüni idare etüv ve topraq

Milletniñ öz-özüni idare etüvi, tek belli bir topraqta olması mumkün. Milliy-medeniy muhtariyet şeklinde topraqtan tış öz-özüni idare etüv, milletni memnün etmez, çünki millet toprağından tış yaşap olamaz. Millet bir toplum olaraq şekillengende, özüniñ yaşayışını muayyen bir kerçek/uydurılğan sıñırlarnen belgiley. Tek milletke mensüp olğan topraqta, onıñ vekilleri ayrı şahıslar ve toplum vekilleri olaraq öz maqsatlarını omürge keçirebileler, çünki bu şahısnıñ qıymetlikler sistemi, tili, peyda oluvı er kes tarafından qabul etilgen qaidelerdir. Milletniñ şekillengen yeri, halq ağız yaratıcılığında añılğan dağlar, vadiyler, çöller, ana topraqqa olğan sevgi, tuvğan manzaralarğa aveslik, közge ve yürekke hoş olğan yerler romantik añlamında tasvir etilgen.

Materializmnıñ añlamında tek siyâsiy suveren bir qurulış şekillengen soñ, milletniñ er bir vekili içtimaiy areket qabiliyetine malik ola. Onıñ er bir vekili akimiyetniñ eñ yüksek basamağına çıqmağa, ya da biznesini eñ yuksek seviyege kötermege çaresi ola, çünki onıñ tili, aslı ve dünyabaqışı şu topraqta yaşağan diger sakinlerinen birdir, ve bundan sebep o diger milliy/etno-lingvistik/ırq bir toplum vekilleri tarafından zulümğa oğratılmay.

Öz Vatanınıñ sıñırlarından tış, millet diaspora yani azğınlıqqa çevirile. Vatannıñ sıñırlarından tış siyasiy yolbaşçılıqqa öz uquqlarını ilân etken, öz cemiyetleriniñ yaşayışlarını tarihiy ananelerge esaslandırğan diger milletler yaşay.

Atta, eger yabancılar öz ecdatlarınıñ topraqlarından tış bir yerde yaşağanda çoqluqnı teşkil etseler de, olar butün diger vatandaşlarınen birdemlikni degil de, tek bağını duyğan ( Yañı Dünya – Amerikada kreollar olğanları kibi) keyfiyet ceetten yañı bir toplum olalar. Vatan sıñırlarından tış onıñ şahsiy obyektiv (aslı, ana tili, tış körünişi) ve subyektiv (dünyabaqışı,fikir ve tüşünceleri) hususiyetleri üküm sürgen mefkürenen yarışlaşmağa aqqı olmağan – yat, ekinci dereceli olalar.

Öz muqadderatını tayın etüv ve kollektiv subyektlik

Milletniñ ihtiyaclarını yerine ketirmek ayrı şahıslarnıñ muayen uquqlarını şahsiy temin etüv yollarınen ola bilmez. Aq-uquqlarnen tek bir millet, bir subyekt olaraq temin ola bilir. Er bir şahısnı muayen milliy aq-uquqlarnen ayrıca temin etüv, bu milletniñ maiyetini bozmaqtır, çünki millet ayrı şahıslarnıñ degil de, butün toplulıqlarnıñ hususiyetidir. İnsan kendi-kendine bir ferttir, tek insanlarnıñ bir toplumı milletniñ hususiyetini ala bilir, çünki millet tarifi ve maiyeti ceetten bir toplumnıñ çizgisidir.

Bundan ğayrı millet bir muayen maqsatları olğan teşkilâtlı ve qurulğan bir toplum olaraq, onıñ terkibine kirgen ayrı şahıslarnıñ arifmetik çizgilerinden bayağı farqlana.

Onıñ içün er bir ayrı insan degil de, öz muqadderatını tek milletniñ özü tayın etmege aqqı bardır. İnsannıñ istegi ise ayrı şahs ve toplum arasındaki olğan ortaqlıq bir yolda - saylav ya da diger qanuniy yollarnen, elde etile bilir. Böyleliknen, milliy-medeniy muhtariyette közde tutulğanı kibi, milletniñ öz muqadderatını tayın etmek aq-uquqı topraqtan tış individual bir esasta ola bilmez. Bu futbolistke futbol oynamağa aqqı berilgenine benzey, lâkin aynı zamanda futbol meydanınıñ sıñırlarını belgilemeyler, daa doğrusı aslı meydannı bermeyler ve futbolcığa futbolnı öz-özünen oynamasını teklif eteler.

Milletniñ aq-uquqları tek milliy-territorial muhtariyet şekilinde kerçekleşe bilir.

Til

Umumiy, asıl til – bir milletniñ özgün ve farqlı olğanını köstergen eñ muim alâmetlerinden biridir. Ekseriy allarda til milletni birleştirmek içün eñ muim bir vasta ola. Bir til ealiniñ içtimaiy areketler qabiliyetini arttıra, köy ve qasaba şiveleri yerine bir millet arasında umumhalq tiline keçmege sebepçi ola.

Aynı zamanda, pek sıq allarda til etrafta yaşağan toplumlarğa nisbeten, milletni ayırğan ve birleştirgen bir vasta ola. O ya da bu tilniñ bir de bir devlet/diyar sıñırlarında ükümdarlığı, doğrudan-doğru, bu til saibi olğan milliy toplumnıñ ükümdarlığınen bağlıdır, ya da aksine. Til, çoqusı allarda bu tilde laf etkenlerni keçmişteki nesillernen bağlağan «muqaddes bir köpür» olaraq sayıla. Til tarihiy miras, fikir etüviniñ hususiyetlerini diniy qazançlarını ve milletke ait diger alâmetlerini aks ettire.

Din

Hristian ve İslâm alemindeki millet-devletlerde dinniñ rolü arasında buyük bir farq bardır. Hristian dogmatikası (talimatı) qadimiy grek ve rumlarnıñ yüksek seviyedeki felsefe-uquq mektepleri yerine keldi. Kilseniñ qattı ükümdarlıq devirindeki hristianlıq Avropa tarihınıñ «qaranlıq» orta asırlarınen qıyaslanadır. Teraqqıyat, bir añlam olaraq yoq edi. Klerikalizm insanlar yaşayışınıñ er bir saasına kirdi. İnsanlar özleriniñ günahkâr olğanlarına inana ediler. Haçlı seferler devirinde çoq devam etmegen yükselişten soñ, Avropa Osmanlı Devleti yapqan devamlı ucümniñ qurbanı oldı. Renessans deviri hristian alemini teotsentrizmden (merkezde İlâh) antropotsentrizmge (merkezde insan) yoluna keçirdi.

Birazdan, liberal fikirlerniñ ükümdarlığı tiklengen soñ, sekulârizatsıyanıñ (diniy ve dünyaviyni ayırmaq) kerekligine diqqatnı celp etip, protestant devletleriniñ iqtisadiy ve arbiy yolbaşçılığı kilseniñ rolüni bayağı eksiltti.

Hristian devletleriniñ çeçeklenüvi, teraqqıyatı ve dünyadaki ükümdarlığı, kilseniñ rolü, tesiri olduqça eksilgeninen tasavur etile. İslâm, onı qabul etken halqlar arasında, yüksek medeniyet, til ve ilim standartlarını ketirdi. İslâmnıñ devlet mefküresi ve aqıdesi olaraq çeçeklenüvi, Halifatnıñ devlet sıñırları kenişlemesinen ve ilim fenlerniñ gurdeli inkişafınen bağlıdır. Musulmanlarda Peyğamberler ve birinci haliflerniñ deviri İslâmnıñ eñ guzel zamanı kibi tasavur etile.

Devletlerniñ aqıdesi olğan islâm, devletlerniñ siyasiy, uquqıy sistemasınıñ temeli olaraq çökken soñ, olar da çökmege başladılar, ilim ve medeniyetniñ inkişafı toqtaldı ve durğunlıqqa keçti. Şimdiki zamanda ğarpnıñ inkişaf modelini qabul etken musulman devletleri, dünya teraqqıyatınıñ çetlerinde qaldılar. İslâm bugün de bugün aktualdır. Milletçilik añlamında musulmanlar içün eñ guzel bir devir olaraq tasavur etilgen fundamental (ilk manasında) İslâm milliy toplumlarnıñ yükselüvi içün buyük küç-quvetke maliktir.