DUA

Leyhanıñ adı: Sürgünlik qurbanlarını añma duası

Leyhanıñ açıqlaması: Qırım ve diasporada yaşağan bütün milletimiz aynı vaqıtta urf adetimizge lâyıq bir şekilde camilerde sürgünlik qurbanlarımıznı añmaq

Maqsat: Sürgünlik qurbanlarını añmaq 

Künü: Mayıs 17 aqşamı

Leyhanı teklif etken taraf: Qırım musulmanlarınıñ diniy idaresi, 
«Bizim Qırım» halqara cemaat teşkilâtı
«Qardaşlıq» Aqmescit şeer teşkilâtı
«Yaşlar Sedası» teşebbüs gruppası

İşdeşler: BDQK – diasporadaki dernekler, yerli meclisler

Mesuliyetli:Server Bakiyev 063 208 20 10 
server.bakiyev@gmail.com 

Beklenilgen netice: Birlik beraberlikte bir millet olaraq sürgünlik qurbanlarını urf adetimizge lâyıq bir şekilde aynı vaqıtta añmaq

VATAN YOLUNDA QURBAN KETKENLERNİ UNUTMAYLÂR

Qırım toprağı Rusiye içün daima yerine ketirilip olamağan bir arzusı edi. Qazan ve Hacı-Tarhan (Astrahan) hanlıqlarını zapt etken soñ, Moskoviye Qırımğa da öz közüni qoya. Qırımdan qırımlılarnı sürgün etmek fikri ta 17nci asırnıñ soñunda peyda ola. Amma Qırım o vaqıt Osmanlı devleti içinde olğanı sebebinden, bu fikirniñ ömürge keçirilmesi qıyın ola. Qırımnı 1783 senesi öz pancalarına alğan soñ, Rusiye ükümeti eki yüz yıl içinde Qırım halqını yoq etmekniñ peşine tüşe. Rusiyeniñ bu kibi siyaseti bir qaç devirden ibaret.

1783-1883 – ‘Qara asır’ devri

1783 senesi Rusiye Qırımnı zapt etken soñ, Qırımda yaşağan tamır halqnı er taraflama sıqmağa başlay. Küç ve silâh ile quvmaq yerine Rusiye Qırım halqını öz evlerinden qaçmağa mecbur ete. Qırım tarihında 1783-1883 seneler ‘Qara asır’ deviri olaraq qabul etile. Qırım halqı yapqaner bir işinde sıqıntı çeke, amma eñ müimi  dindar musulman Qırım halqı öz ibadetlerini tolusunen yerine ketirme imkânını coyıp, musulman idaresinden mahrum etilip ve bir çoq adaletsizlikke oğratıla. Qırım topraqları Rusiyeniñ büyük devlet erbapları arasında paylâştırılmasına kirişile. Bütün bu areketlerniñ neticesinde Qırım halqınıñ büyük bir icreti başlay. Halqımız  biñlernen öz ev-mesken ve topraqlarını taşlap, Osmanlı topraqlarına köçüviniñ başlanğıç noqtasıdır. 1790ncı ve 1850nci seneler bu Qara asır devamında Qırımdan yapılğan eki büyük icret yılları olaraq bilinmektedir. Qırımda qalğanlar ise, büyük basqı tübünde qalalar.

1883-1920 – Uyanuv devri

XIX asırnıñ soñu XX asırnıñ başında Qırım halqı arasında büyük deñişmeler olıp keçe. Başta İsmail bey Gasprinskiyözüniñ maarif saasındaki areketlerinen Qırım halqıñı yuqudan uyandıra ve halqınıñ kelecek siyasiy küreşi içün temel azırlay. Bu siyasiy küreşke Noman Çelebicihan başçılıq ete. Onıñ rehberliginde 1917 sene Noyabr ayında 1783 senesinden soñ qırımlılarnıñ birinci ükümet ğayeli siyasiy areketi – Qurultay teşkil etile. Dekabrnıñ 14nde Qurultaynıñ birinci Qırım Anayasası  - ‘Esas qırımtatar qanunları’nı halqqa bildire, Qırım Halq Cumhuriyeti ilân etile. Amma Peterburgda akimiyet başına kelgen bolşevikler Qırım devletçiligini qabul etmey. 1918 senesiniñ başında bolşevikler Qırımğa basıp kireler ve olar tez vaqıtta az sayılı Qırım ordusını yeñip, Qırımdaki akimiyetni öz ellerine keçireler. Noman Çelebicihan esir tüşe. Onı Aqyardaki apishanege qapaylâr. Anda fevralniñ 23nde sarhoş deñizciler Noman Çelebicihannı vahşiyce öldürüp, cesidini Qara deñizge atalar. Qırım bolşevikleriniñ aram ellerinde qala ve kelecek sarsıntılar qarşısında aciz tüşe.

1921 – 1944 – Bolşevikler devri

Rusiyedeki vatandaş cenki ve 1921-23 seneleri olğan büyük açlıq neticesinde biñlernen vatandaşımız elâk ola. Ket-kete 400 biñge yaqın eali açlıq çekip başlay ve 1922 senesiniñ avgust ayına kelip 100 biñ, şu cumleden 50 biñ  qırımtatarı açlıqtan öle. 1923 senesi açlıqtan ölgen qırımtatarlarınıñ sayısı 76 biñni teşkil ete. Amma açlıqta ölgenlernen Qırım halqınıñ qurbanları bitmey. 1930-ci seneleri repressiyalar başlay. Lâkin 1937-38 seneleri  repressiyalar daa kütleviy şekilge aylâna. Bu repressiyalar neticesinde Qırım halqınıñ butün ziyalıları apishanege atıla, çoqusu qurşuna tizilerek öldürüle ve Osman Aqçoqraqlı, Asan Sabri Ayvazov, Bekir Çoban-zade, Abdullah Lâtif-zade ve başqaları şu cümledendir. Tek 1938 senesi repressiyalar qurbanlarınıñ sayısı 9 biñ adamğa yete.  

Rusiyeniñ Qırım halqını yoq etme maqsadınen siyasetiniñ kulminatsıyası 1944 senesi Mayıs ayınıñ 18nde rastkele.

Sürgün ve sürgünden soñraki ilk yıllar

1944 senesi Mayısnıñ 18nde Qırım halqı Soviyet devletine qarşı yapılğan hayinlikte qabaatlanıp, öz yurtundan sürgün etile. Sürgünlik arfesinde yani aprel ve mayısnıñ ilk yarısında, qırımlılar arasındaki bütün erkeklerni “trudarmiya”ğa aluv kampaniyası ötkerile. Soñundan, añlaşılğanına köre, bunıñ sebebi – sürgünlük operatsiyasını ötkergende, olarğa qarşı çıqacaq erkek olmasın degen maqsatnen yapılğan eken. “Trudarmiya”ğa alınğan biñlernen adamlar esasen Rusiyeniñ şımalinde, Uralda ve diger yerlerdeki lagerlerge, Kazahstanğa yollanğanlar. Olarnı esasen yol yapılması, zavodlar qurucılığı ve dağ işlerinde çalıştıra ve olarğa qılınğanaraq, pek çoq azap çektireler.

Yollarda ve surgünlikniñ ilk yıllarında çeşit türlü hastalıqlardan halqnıñ aman-aman yarısı şehit ola. Trenlerde ölgenlerniñ cesetleri çöllerge koterip atılğan. Olarnıñ cenazesi oqulmağan, mezarları bile belli degil. Halq sürgün yerlerine kelgen soñ, çoqusı tif ve sıtmanen hastalanıp vefat ete. Sürgün körgenlerniñ sözlerine köre, hastahanege tüşken adamlarnı da bir çeşit ine yaparaq öldürgenler. Akimiyetniñ  ğayrıresmiy emirini yerine ketirmek içün yapılğan bu cinayetler.

Orta Asiya toprağı taşlı olğanı içün qabirler yeterli derecede teren yapılamağan. Komülgen vantandaşlarımıznıñ cesetlerini sabağa qarşı mezarından çakallar çekip çıqarıp aşay ekenler.

Halqnı Qırımdan çıqaruvnen meşğul olğan arbiy rehberler ve NKVD hadimleri şu künleri qalabalıqta yarımadanıñ Arabat yolağındaki uzaq balıqçılar qasabasında yaşağan qırımtatarlarnı çıqarmağa “unutalar”. Soñundan aqıllarına tüşip, ne yapacaqlarını bilmeyip (ya operatsiya bitti, er kes çıqarıldı, dep yuqarığa esabat berilgen ise de), olarnı barjağa yüklep, Azav deñizi ortasına çıqarıp adamlar taqım batıralar.

NKVDniñ esabatı boyunca Qırımdan 191 014 qırımtatar çıqarılğan, partiya organlarınıñ esabı boyunca ise – 194 111 adam. Boyleliknen, nasıl planlaştırılğan olsa da, işte o şekilde 47 biñ qırımtatar qorantası Qırımdan sürgün etilgen. Cenk bitken soñ o qorantalarğa ordudan boşağan sabıq askerler ve başqa respublikalarda yaşağan qırımtatarları da qoiulğan.

1956-1991 AVDET devri

 Biraz özüne kelgen soñ, halqımız Vatanğa qaytmağa yol ala. Bu yolda da çoq qurban ola. İlk yıllarda öz qarşılıqlarını açıqtan açıq bildirgen, yaşaqan yerinden uzaq ketken ve kommendantqa öz vaqtında kelmegenler – apishanelerge atıla. Em de o apishanege atılğanlarnıñ çoqusu andan çıqamayıp, lagerlerde ölüp kete.

XX asırnıñ 50nci seneleri başında qırımlılar sürgün etilgen Orta Asiya cumhuriyetlerinde Vatanğa qaytmaq ve öz aq-uquqlarını tiklemek maqsadınen Milliy areket başlay. Amma soviyet akimiyeti qırımlılar meselesinde öz siyasetini deñiştirmege niyeti olmağan. Nasıl olsa da, halq artıq Vatanğa qaytmaqnı maqsat edine. Ve bu yolda Soviyet rejiminen küreşmege başlay. Milliy areket liderleri yıllarnen apishanelerde yata. Çıqarılsa da kene öz işlerini devam ete. Birisi askerlikke barmasını red etkeni sebebinden apiske tüşe, başqasınıñ evinde ise bir şeyler tapalar. Apishanelerge atılğanlarnıñ çoqusu zorluqlarlarğa dayanalmay elâk ola.

Amma halq öz yolunda qattı tura. Mitingler, akimiyetke yazılğan mektüpler, muracaatlar... Balalarñı terbiye etkende, ‘Vatanıñ Qırım’ dep terbiye etkenler. Qırımğa sevgi ve sadaqat ana sütünen aşlanıp kelgen. Bunı  toqtatmaqnıñ çaresi olmağan bundan bu yaq. 60nci seneleriniñ soñunda Qırımğa birinci qorantalar qaytmağa başlay. Amma olar da çoq azap çekip, vatanda qalalar.Çoqusı tekrar sürgün etile. 1975 sene öz qorantasınen Qırımğa qaytqan Musa Mamutnı kene de sürgün etecek olalar. Bir qaç mahkeme keçip, apishanelerde oturıp, ep bir quvulacaq olğanda özünü militsionerler ögünde yaqa. Onıñ içün Qırımda qalmaqnıñ fiyatı budır...

Böyleliknen, bu kibi qurbanlar qırımlılarğa Qırımğa yol açtılar. 1987 senesi  Moskvadaki Qızıl meydanda miting keçirile. Bu mitingnıñ şiarı – ‘Vatan ya da ölüm’ edi. Toplanğan adamlarnıñ çevre-çeti askerler ile sarılğan, militsiya adamlarñı tutıp avtobuslarğa oturtıp çıqarğanına baqmadan, halq qollarnen tutışıp, öz Vatanına qaytarılmasını talap ete. Sürgünlik, apishane, lagerlerde olğan ve asıl da bu küreş yolunda elâk olğan insanlarnıñ işini bitirmege ant etken halq başqa bir yol qabul etmey.

Neticede halqımız qayttı. İnanılmağan ağır bir küreşte yeñip, biñlernen vatandaşlarnı coyıp, kene de ana-baba evine qayttı. Qaytıp Noman Çelebicihan ğayrıdan başlatqan devletçilikni tikleme qararını II Qurultayda qabul etile.

 Qırım halqınıñ vatanğa qaytmaq yolunda can bergenler ve başqalar içün Qırımğa yol açqanlarnıñ  ruhlarına El-Fatiha.